LỆ KỲ YÊN Đ̀NH ĐIỀU H̉A

MỘT SẮC THÁI VĂN HOÁ VIỆT NAM

 

Vơ Thiện Hiếu

 

 

Hằng năm cứ vào các ngày 16, 17 và 18 tháng 2 cũng như tháng 10 Âm lịch, đ́nh Điều Ḥa thuộc phường 2 thành phố Mỹtho đều có tổ chức Lệ Kỳ Yên c̣n gọi là lễ Hạ Điền  tháng2  hoặc Thượng Điền tháng 10 gọi nôm na là lễ cúng đ́nh, đây là một cuộc tế lễ mang bản sắc đặc trưng của nền Văn hóa Dân tộc với các Hương chức trong làng tổ chức cúng tế để cầu cho Quốc thái dân an, thọ tỷ Nam San phước như Đông Hải và cũng là dịp để dân chúng có cơ hội đến để chiêm bái linh thần, cầu linh thần phù hộ cho mua may bán đắc, gia cang an lạc thuận ḥa

Đ́nh Điều Ḥa thuộc Châu thành Mỹtho, tỉnh Định Tường đă có từ hơn 150 năm nay và đă được nhân dân địa phương trùng tu lại nhiều lần thật nguy nga, đồ sộ,  tráng lệ  và là một trong những ngôi đ́nh làng lớn nhất Việt nam hiện nay  và được công nhận là Di tích Văn hoá Lịch sử Việt nam.

 

QUÁ TR̀NH THÀNH LẬP Đ̀NH

Theo lời kể của cha tôi khi ông làm Chánh bái trong ban Hương chức của đ́nh th́ vào thời tân lập dân làng Điều Ḥa sống bằng nghề làm rẩy và chài lưới nên dân làng có 2 cái Miếu để thờ cúng , đó là Miếu Nam Hải và Miếu Thần Nông. Miếu Nam Hải th́ nằm ở khu xóm cá ngoài qua khỏi Bến Tắm Ngựa do dân làng sống bằng nghề chài lưới lập nên v́ lúc bấy giờ việc đánh bắt cá rất thủ công và thô sơ mà phải đối đầu với sóng to gió dữ và hằng năm đều có người chết ch́m v́ tai nạn nghề nghiệp, họ rất tin vào thần linh nên lập ra miếu  để thờ thần linh  như thần biển, thần sông (Giang Thần và Hải Thần) và đặt tên là miếu Nam Hải

C̣n tại xóm vườn lài tức vị trí phía sau đ́nh bấy giờ, ngày xưa rất rộng  và hoang vu, có một số người Tiều chuyên trồng bông lài để ướp trà và cung cấp bông lài cho tiệm trà Hiệp Phát c̣n đa số dân làm rẩy, làm vườn như trồng chuối ,mía, rau hoa quả, bông hoa bán Tết và khu vườn dừa cũng khá rộng. Nơi nay có 3 cây dương thật to và rất linh thiêng nên dân làng lập ra cái miếu cạnh 3 cây dương để thờ Thần linh gọi là Miếu Thần Nông.

Măi cho đến năm 1904 do ảnh hưởng của cơn bảo năm Nhâm Th́n, bờ sông Tiền bị sạt lở trầm trọng gần tới Miếu Nam Hải nên dân chúng địa phương quyết định di dời miếu Nam Hải vào trong và sát nhập với miếu Thần Nông  làm một tọa lạc tại số 101 đường Trịnh hoài Đức - Phường 2 - thành phố Mỹtho - tỉnh Định Tường nay là tỉnh Tiền Giang, kể từ nay nơi thờ cúng này chính thức lấy tên là Đ́nh Điều Ḥa.

Đến năm1913, đ́nh Điều Ḥa được xây dưng  rộng hơn và qui mô hơn theo lối kiến trúc Á Đông có hàng rào song ciment chung quanh và chính thức được khánh thành vào năm 1917. Đến năm 1920 cất thêm cái vỏ-ca có sân khấu giống như cái rạp hát để hát chầu (hát bội) mỗi khi có cúng Lệ Kỳ Yên.

Qua những biến cố lịch sử, vào thời Pháp thuộc, có một giai đoạn đ́nh Điều Ḥa bị Pháp trưng dụng  làm căn cứ đồn bót và trụ sở hành chánh của Thực dân Pháp kéo dài măi đến năm 1943 mới trao lại cho chính quyền xă Điều Ḥa quản lư. Đến năm 1954 khi hiệp định Genève được kư kết th́ chính quyền xă Điều Ḥa mới chính thức trả lại cơ ngơi ngôi đ́nh lại cho dân địa phương và dời văn pḥng xă về gần khu chợ Hàng bông, chỗ bến xe cũ đối diện với cổng trước cũ của trường trung học Nguyễn đ́nh Chiểu Mỹtho làm Công sở Xă Điều Ḥa.

Khi  c̣n nhỏ tôi c̣n nhớ ông Từ giữ đ́nh là một ông người Bắc di cư, không rỏ có ai biết tên thật và gốc gác ḍng họ của ông không, nhưng chỉ biết ông ở có một ḿnh dân địa phương thường gọi ông là Bảy Từ v́ ổng làm Từ , chức từ ở đ́nh thường chỉ người có nhiệm vụ quét dọn giữ ǵn đồ đạc và nhang khói trong đ́nh hằng ngày. Kể từ ngày có ông Bảy làm Từ, các khuông trang được ông chạm trổ rất tinh vi và khéo léo v́ theo lời ba tôi kể th́ ông lúc c̣n ở ngoài Bắc , ông làm nghề thợ mộc  và chạm trổ rất khéo tay, do vậy mà ngày nay những khuông bông trên bàn thờ  có chạm h́nh rồng phụng và hoa văn và được sơn son thếp vàng, chúng ta đều không quên công lao của Ông Từ Bảy và sau nhiều lần trùng tu sau này Đ́nh Điều Ḥa mới được khang trang đẹp đẻ như ngày nay.

 

VIỆC ĐẶT TÊN GỌI CỦA Đ̀NH

Theo Gia phả của Đ́nh  Điều Ḥa, dưới thời Pháp thuộc, miền Đông và miền Tây Nam kỳ bị Pháp chia làm sáu tỉnh (Nam kỳơ Lục tỉnh) gồm 3 tỉnh miền Đông và 3 tỉnh miền Tây. Định Tường là một trong những 3 tỉnh miền Đông

Điều Ḥa là tên gọi của một làng thuộc Tổng Thuận Trị, huyện Kiến Hưng của tỉnh Định Tường thời bấy giờ. Vào đầu thế kỷ thứ 17 dưới thời Chúa Nguyễn, người dân Việt từ miền Trung di cư vào nay để sinh cơ lập nghiệp. Họ định cư dọc bờ sông Tiền và sông Bảo Định (một nhánh của sông Cửu Long) thành một cộng đồng dân cư đa số sống bằng nghề làm rẩy và chài lưới ven sông và họ đă lập nên một làng lấy tên là làng Điều Ḥa. Chữ Điều Ḥa được lấy ra từ  bốn chữ Hán: “Phong Điều Vơ Thuận” ư nghĩa là cầu cho mưa thuận gió ḥa.

Để có nơi sinh hoạt tín ngưỡng  và thờ cúng các vị thần linh như thần Nông , thần Thành hoàng, thần sông, thần biển v.v... cùng thờ những vị Tiền Hiền Liệt Nữ có công lập làng lập ấp. Nên người dân nơi nay đă cùng nhau lập nên một ngôi Đ́nh Thần và được lấy tên là Đ́nh Điều Ḥa. Tên gọi này được giữ luôn từ đó cho đến ngày hôm nay.

Cổng đ́nh ngày nay được kiến trúc theo lối cổng tam quan, có rồng chầu trên cổng và trên nóc đ́nh. Bước vào cổng  hai bên sân đ́nh làbàn thờ Thần Nông, vách bệ thờ có tô nổi h́nh Bạch hổ ở mặt  chánh diện, và bàn thờ Nam hải mặt trước tô nổi h́nh Thanh long.

Vào trong đ́nh qua bậc tam cấp, ở bên trái là chánh điện gồm ba gian có khuôn trang chạm trổ hoành tráng sơn son thếp vàng trông thật công phu phiá bên phải là cái “Vỏ Ca” giống như cái rạp hát dùng để hát bội. Gian chánh điện ở giửa từ ngoài vào là bàn thờ Thần có cặp hạt đứng trên con qui cao khỏi đầu người chầu hai bên, bên trong là bàn thờ Sắc Thần , vách có thếp vàng chữ Thần theo lối chữ Nho thật to và các sắc Thần được đặt trong một ḥm bằng gỏ có chạm h́nh rồng được sơn son thếp vàng để trên bàn Thần và được che bằng một mảnh vải điều. Sắc Thần Điều Ḥa là chiếu chỉ của vua, tức bảng phong sắc của 2 vua triều Nguyễn là vua Thiệu Trị và vua Tự Đức ban cho vị quan có công khai lập và an dân tại làng Điều Ḥa, trong đó có ấn của vua.Các sắc thần theo thứ tự sau:

·         2 sắc của vua Thiệu Trị  năm Ất Tỵ  1845 

·         1 sắc của vua Tự Đức  năm Canh Tuất 1850

·         1 sắc của vua Tự Đức  năm Nhâm Tư 1852

·         2 sắc của vua Tự Đức năm Bính Dần 1864

Khoảng giửa từ bàn thờ Thần  và bàn Sắc Thần là cái bàn bằng gỏ đỏ thật dầy độ một tấc bề ngang một mét , dài khoảng ba mét , mỗi khi thỉnh Sắc Thần th́ Sắc được mang ra để trên một cái ngai cũng sơn son thếp vàng đặt trên bàn này .

Trên bàn để đồ cúng thần gồm một con heo quay, một cái đầu heo, một đuôi heo và một bộ ḷng heo gồm tim gan phèo phổi đều được luộc chính, một mâm xôi và một mâm trái cây cũng đặt trên bàn này  trước cái ngai đựng Sắc Thần  vừa được thỉnh ra trong mỗi khi có cúng lệ Kỳ Yên.

Gian bên trái bàn Thần  là bàn thờ Tả Thần, gian bên phải bàn Thần là bàn thờ Hữu Thần. Phiá sau chánh điện là hậu liêu nơi đặt bàn thờ Tiền Văng, trên bàn thờ cũng có khắc danh sách tên của những vị Tiền bốiø, những hương chức có công  với đ́nh thần đă quá văng, đặt trong một khuông trang cũng được sơn son thếp vàng.

 

CÁC VỊ TIỀN HIỀN CÓ CÔNG THÀNH LẬP Đ̀NH

Căn cứ vào bảng khắc Tiền Hiền  ở bàn thờ Tiền Văng, Hậu Văng và các Hoành phi ,câu đối c̣n lưu lại nơi các cột chạm trổ khắc bằng chữ Hán th́ các vị tiền nhân đă có công trong việc thành lập Đ́nh Điều Ḥa có tên như sau:

      1 - Ông Đinh văn Vị        :           Đốc Thị Học sĩ

      2 - Ông Đinh văn Mùi      :           Tổng Đốc

      3 - Ông Ngô phước Hội  :           Hộ Bộ Tả Thị Lang

      4 - Ông Lê Du                :           Tri Phủ

      5 - Ông Vơ tự Nghi         :           Đội trưởng

      6 - Ông Bùi Hương        :           Hội Đồng Quản Hạt

      7 - Ông Lê Lực              :           Phó Tổng

      8 - Ông Phạm văn Lược :           Bá Hộ

      9 - Ông Nguyễn tự Trúc  :           Tiền Hiền Khai Khẩn

     10 - Ông Trương tự Ân    :           Tiền Hiền Khai Khẩn

     11 - Ông nguyễn tự Kiên :           Tiền Hiền Khai Khẩn

 

Ngôi Đ́nh Điều Ḥa có được ngày hôm nay, chúng ta xin nguyện ǵn giữ coi như đây là một khu Di Tích Văn Hóa Lịch Sử cần được bảo tồn và phát triển.Xin thấp một nén tâm hương với tất cả tấm ḷng ngưỡng mộ, kính trọng và biết ơn.

Lệ Kỳ Yên của Đ́nh Điều Ḥa được tổ chức một năm 2 lần vào rằm tháng 2 và rằm tháng 10 AL.Ngoài ra c̣n có lễ cúng Tiên Sư c̣n gọi là Lệ Chánh Tiên Sư và ngày 17 tháng 6 AL ,  Lễ Tống Thánh vào đêm 24 tháng Chạp và lễ Thỉnh Thánh Nghinh Thần vào đêm Giao Thừa

Chương tŕnh Lệ Kỳ Yên cho 3 ngày gồm có:

Ngày 16-02 AL:

15:00PM :   Lễ Khai mạc, Tế lễ thỉnh Sắc Thần

16:30PM :   Lễ cúng Thần, Tiền Văng, Hậu Văng.

22:00PM :   Lễ Tạ Tịch

Ngày 17-02 AL:

01:00AM :   Lễ Tế Thần

02:30AM :   Lễ Xây Chầu

10:00AM :   Lễ cúng Thần, Tiền Văng, Hậu Văng.

10:30AM :   Hát bội tuồng “Thàn Nữ dâng Ngũ Linh Kỳ”

16:00PM :   Lễ cúng Thần

18:00PM :   Hát bội “Lưu Kim Đính giả giá Thọ Châu”

23:00PM :   Lễ Tạ Tịch

      Ngày 18-02AL:

02:00AM :   Lễ Tế Thần

03:30AM :   Lễ Tế Thần Nông

10:00AM :   Lễ cúng Thần. Tiền Văng, Hậu Văng.

10:30AM :   Hát bội tuồng “San Hậu thứ ba” tức Tôn Vương

15:00PM :   Lễ đưa Sắc Thần ( An vị Sắc Thần )

Lễ Tất , coi như xong một Lệ Kỳ Yên của Đ́nh Điều Ḥa.

 

Tôi xin căm tạ các bác và các anh các chú trong ban Hương Hội đă giúp đở và cho tôi có cơ hội thực hiện bộ đồ Gia lễ của Học Tṛ lễ cùng tài liệu lịch sử quí báu này để lưu truyền cho thế hệ tuổi trẻ ở hải ngoại,  cũng xin dành một nén tâm hương để nhớ ơn cha tôi Ông Chánh Bái Trần thoại C̣n, cùng bác Tám Cần, chánh niệm hương, bác Chín Danh và bác Sáu Thêm... cùng các cựu Hương  chứùc (nay gọi   ban Hương chức là Hội Hương) của đ́nh Điều Ḥa trước 1975. Tôi học hỏi  nơi cha tôi những nghi thức tế lễ, những lời xướng trong những buổi cúng tế , những bước lễ bộ của “học tṛ lễ”. Những h́nh thức tế lễ cổ truyền này chính là những sắc thái độc đáo của  nền Văn hóa Dân tộc dù biết rằng tế lễ có nhiều h́nh thức khác nhau của mỗi miền, miền bắc có thể có những h́nh thức tế lễ khác với miền Trung  hay miền Nam điều đó nói lên tính đa dạng và phong phú của nền Văn hóa Dân tộc  nhưng dù miền nào đi nữa nhưng chúng ta vẫn luôn có một mẫu số chung đó là Truyền Thống Văn hóa Dân tộc Việt nam, chúng ta phải có nhiệm vụ bảo tồn và phát huy cái hay cái đẹp của nền Văn hóa Dân tộc. Chúng ta là những người mang kiếp sống ly hương, chúng ta xa quê hương nhưng chúng ta không mất quê hương, trong ḷng mỗi chúng ta vẫn mang theo quê hương v́ chúng ta có nhiệm vụ phải bảo tồn và phát huy truyền thống văn hóa cổ truyền của dân tộc nơi hải ngoại này.

Với ước nguyện đó, tôi và anh Nguyễn văn Nở, là Gia trưởng của Gia Đ́nh Phật Tử Chánh Pháp, hiện cùng nhau sinh hoạt tại Nam Cali vào mỗi chủ nhật cuối tuần với số đoàn sinh khoảng 180 em từ 7 tuổi đến 17 tuổi với khoảng trên dưới 20 anh chị em huynh trưởng  đa số là sinh viên đại học có số đă ra trường, họ là những mầm non của thế hệ thứ 2, thứ 3, họ là những hậu duệ  mà chúng ta cần nuôi dưỡng và trao truyền lại những cái hay cái đẹp của truyền thống văn hóa dân tộc để nền Văn hóa Việt nam măi măi trường tồn dù bất cứ nơi đâu. Do vậy hiện nay trong GĐPT Chánh Pháp tôi có hướng dẫn , tập luyệïn và thành lập một đội thao diễn quốc kỳ đi diễn hành với cờ kiếm và một ban gia lễ (tế lễ) gồm một số phụ huynh và đoàn sinh khoảng 15 người làm học tṛ lễ.

Chúng tôi đă tổ chức một buổi tế lễ quốc tổ trong đêm đón giao thừa năm Bính Tuất  2006 tại chùa  Dược Sư với trên 2000 đồng bào  và đồng hương phật tử tham dự được trực tiếp truyền h́nh trên toàn nước Mỹ. Ngoài ra trong ngày Giỗ Tổ Hùng Vương  mùng 10 tháng 3 năm Bính Tuất, chúng tôi ban tế lễ và toán quốc kỳ cũng đă được Hội Cao Niên Á Mỹ tại Nam Cali mời tế lễ Quốc Tổ trong ngày giỗ Tổ. Sau đó chúng tôi cũng được Hội Bảo tồn Lịch sử và Phát huy Truyền thống Văn hóa Dân tộc Việt mời tế lễ trong cuộc triển lăm Cổ vật của triều đ́nh Huế tại chùa Bảo Quang Nam Cali ngày 26-08-2006. Trong đêm Giao thừa năm Đinh Hợi 2007, chúng tôi cũng tổ chức tế lễ cổ truyền đón giao thừa với chủ đề “Mừng Xuân Dân Tộc , Hướng Vọng Quê Hương” với hoạt cảnh “Quan trạng về làng, Vinh Quy Bái Tổ”

Ngày xưa tại Việt Nam, quan trạng sau khi thi đậu Trạng Nguyên trong các kỳ thi Hương,thi Hội hoặc thi Đ́nh,được nhà vua ban cho sắc chỉ và áo măo cân đai và khi trở về làng thăm cha mẹ và thầy dạy học được dân làng ra đón tiếp niềm nở “ngựa anh đi trước vơng nàng theo sau”. Đám rước có cờ ngủ linh, kèn trống , bát bửu, long đ́nh, lộng tàng... và được vị tiên chỉ cùng các chức sắc trong làng ra đón rước.

Trên đường về làng, mỗi khi đi ngang qua đ́nh làng hoặc chùa miếu có lân múa pháo nổ và dân chúng ra chào đón vị Tân khoa về làng, quan Trạng được vị Tiên chỉ hướng dẫn vào  trong chánh điện  để lạy Thần hoàng hay lạy Phật , đoạn đi về đến nhà Từ đường là nhà thờ ḍng họ  để Lễ tạ Gia tiên, sau đó có khi vị Tân khoa phải đến nhà Thầy dạy học để bái tạ sư phụ.

Sự lễ tạ này nói lên sự tri ơn sâu xa đối với công lao của những người cưu mang nuôi nấng dạy dổ và đào tạo nên con người thành danh giúp ích cho đời, đó là ơn Cha mẹ, ơn chúng sanh, ơn đất nước và ơn Tam bảo (Tứ trọng ân).

 Sự thành công của người Việt nam ở hải ngoại nói chung và thế hệ trẻ Việt nam tại Hoa kỳ nói riêng đă chứng tỏ người Việt nam dù chỉ mới tṛn 32 năm lưu lạc nhưng rất thành công trong mọi lảnh vực từ lảnh vực học vấn đến y tế, khoa học kỷ thuật, văn học nghệ thuật, kinh tế thương mại,chính trị xă hội cho đến truyền thông báo chí... tất cả hiện nay đều có chỗ đứng trang trọng trong ḍng chính của Hoa kỳ và được cả thế giới khâm phục cũng như ngưởng mộ sự thành công của giới trẻ Việt nam hải ngoại.  Sự thành công này cũng giống như sự đổ đạt thành tài  của các vị Trạng nguyên ngày xưa, đó là nhờ sự chịu khó học hỏi, sự chuyên cần kiên nhẩn và ḷng biết ơn đối với những người và những nơi đă cưu mang, nuôi dạy và tạo phương tiện cho chúng ta có được hôm nay.

Sự đổ đạt của quan trạng  cũng như sự thành công của tuổi trẻ ở hải ngoại đều có một mẫu số chung đó là ḷng biết ơn cội nguồn Dân tộc. Hoạt cảnh “Vinh Quy Bái Tổ” không ngoài mục đích giúp cho thế hệ trẻ thấy được ḷng biết ơn từ ngàn xưa đến giờ là không thể thiếu khi ta đă được thành công v́ đó là nét đặc thù của nền Văn hóa Việt nam.

Ước mong những h́nh ảnh các buổi tế lễ cổ truyền trong các Lệ Kỳ Yên từ Đ́nh Điều Ḥa , Mỹtho Việt nam, đến Lệ Kỳ Yên Đức Tả Quân Lê văn Duyệt, ( một bậc “Đệ nhất công Thần”, một người con ưu tú của làng Ḥa Khánh, quận Cái Bè, Tỉnh Định Tường , Mỹtho) được tổ chức tại Nam Cali vào Rằm tháng giêng năm Đinh Hợi 2007, cùng những buổi giỗ tổ Hùng Vương, tế lễ cổ truyền khác trong các dịp lễ Dân tộc tại hải ngoại này vẫn c̣n tiếp tục lưu truyền lại cho các thế hệ mai sau để nền Văn hóa truyền thống Dân tộc măi măi trường tồn với thời gian v́ c̣n giữ truyền thống Văn hóa Việt là chúng ta vẫn c̣n Dân tộc Việt. Mong lắm thay!

                 

Vơ thiện Hiếu

Xuân Đinh Hợi 2007