MỐI T̀NH VƯƠNG GIẢ VÀ CA DAO LỤC TỈNH

TS  Nguyễn Hữu Phước

 

Đại cương về Lục Tỉnh

 [(Lục Tỉnh là tên cũ của vùng Đồng Nai Cửu Long.  Năm 1831 Vua Minh Mạng đổi tên các “trấn” thành “tỉnh” và địa danh “Nam Kỳ Lục Tỉnh” từ đó mà có.  Địa danh nầy bao gồm phần đất từ phía Nam của B́nh Thuận cho đến hết vùng Cà Mau.  Lục Tỉnh hay Sáu Tỉnh lúc đó gồm Biên Ḥa, Gia Định, Định Tường, Vĩnh Long, An Giang và Hà Tiên.

Khi Pháp chiếm tất cả Lục Tỉnh và sau nhiều năm b́nh định xong, năm 1899 Toàn Quyền Paul Doumer kư sắc lệnh chia “Lục Tỉnh” thành 20 tỉnh (Phú Điền), và ít lâu sau tách Cấp (vũng Tàu) ra khỏi Bà Rịa thành một tỉnh riêng.  T́nh trạng 21 tỉnh của Miền Đồng Nai Cửu Long kéo dài cho đến hết năm 1975.  Lúc chúng tôi học đến lớp nhất, (1950)  đă thuộc ḷng tên  21 tỉnh nầy, (và bây giờ vẫn c̣n nhớ mồn một)  qua 3 câu sau đây:

Gia - Châu - Hà - Rạch - Trà - Sa - Bến

Long - Tân - Sóc - Thủ - Tây - Biên - Mỹ  

Bà - Chợ - Vĩnh - G̣ - Cần - Bạc - Cấp

 (Gia Định, Châu Đốc, Hà Tiên, Rạch Giá, Trà Vinh, Sa Đéc, Bến Tre,  Long Xuyên, Tân An, Sóc Trăng, Thủ Dầu Một, Tây Ninh, Biên Ḥa,   Mỹ Tho,  Bà Rịa, Chợ Lớn, Vĩnh Long, G̣ Công, Cần Thơ,  Bạc Liêu, và Cấp (Vũng Tàu  ngày nay, xưa có tên Pháp là Cap Saint Jacques).

Lẽ dĩ nhiên sau khi Pháp rút khỏi VN vào 1955, và dưới thời VN Cộng Ḥa, cũng như  sau 1975, ranh giới  của một số tỉnh, và một số địa danh  đă có nhiều thay đổi.)]

Cô gái G̣ Công và ông vua “du học sinh”

Chàng nói tiếng Tây như người Pháp.  Nàng nói tiếng Pháp y như “đầm” Paris (Pháp: dame = đàn bà).  Chàng là “đệ nhất công dân” của VN được triều đ́nh gởi sang Pháp học.  Nàng con nhà giàu có, miền Lục Tỉnh, có ruộng lúa “c̣ bay thẳng cánh, chó chạy cong đuôi”, giàu “nứt đố, đổ vách” cũng du học bậc trung học ở xứ Tây. 

Khi mới làm quen với nàng, chàng đă than “nghèo”:

Cây khô tưới nước vẫn khô

Con vua nhưng đến xứ mô vẫn nghèo

(câu đúng là “Vận nghèo đi đến xứ mô vẫn nghèo”).

Chàng nói thật ḷng đấy, v́ tuy là triều đ́nh gởi đi, nhưng “phụ cấp hàng tháng” rất là tương đối, giới hạn, so với Nàng th́ … thật thua xa.

Nàng không để ư đến chuyện giàu nghèo, nhưng cũng biết nói chơi cho vui:

Rồng chầu ngoài Huế, ngựa tế Đồng Nai

Nước sông trong, sao lại chảy hoài, 

Thương người xứ lạ lạc loài đến đây.

Nàng thỏ thẻ tiếp theo, gợi ư mời mọc, khuyến khích:

Nhà Bè nước chảy chia đôi

 “Ai” về Gia Định cùng tôi th́ về.

(có nơi chép:  Nhà Bè nước chảy chia hai, Ai về Gia Định Đồng Nai th́ về)

Khi gặp Nàng lần đầu, Chàng “bonjour” (chào) nàng bằng cách bắt tay theo kiểu Pháp.  Chàng biết “nịnh đầm” bằng câu ca dao miền Lục Tỉnh:

Tay Bậu vừa trắng vừa tṛn

Qua về nằm ngủ, mỏi ṃn đợi trong

Bậu về ở xứ G̣ Công

Qua về Thành Nội nhớ mong tháng ngày.

Hai câu đầu c̣n được ghi:

Tay em vừa trắng vừa tṛn

Em cho ai mượn nằm ṃn một bên

Ngoài ra hai câu sau (nói về G̣ Công và Thành Nội) chắc là do bạn già của tôi bịa ra, tôi chưa bao giờ nghe tới lần nào, tôi có gạn hỏi “va” th́  “va” (va là anh ta, ông ta) nói nhớ sao đọc vậy, muốn xài th́ xài, không xài cứ bỏ.  Nhưng vần điệu, nội dung đều hay làm sao bỏ được.)

Nghe vậy Nàng thật ḷng cảm động.  Nhưng . . . làm sao tin được chàng trai xa lạ và lại thuộc ḍng “vương giả cao sang” nầy.  Để thử ḷng chàng, nàng bảo nhỏ  giọng thẳng thắn, đặc sệt miền “Lục Tỉnh” : “Toa phải thề Moa mới’ tin” (Pháp: Toi = anh, moi = tôi, em, chữ gọi nhau cách thân mật) .  Chàng mạnh miệng thề rằng:    “Nếu Moa mà có nói láo với Toa th́ cho Moa:

Trèo lên ngọn ớt, ớt găy nhánh,

Moa rớt xuống ngọn hành

Hành đâm Moa lủng ruột cho đành  dạ Toa.”

Hai câu thề “xạo” được truyền miệng là:

Trèo lên ngọn ớt, rớt xuống ngọn hành

Hành đâm lủng ruột cho đành dạ em;

Hoặc:

Hành đâm anh lủng ruột, sao em đành làm ngơ)

Chàng tiếp theo ngay: “Qua nói chơi cho Bậu vui. Thật ra Qua rất thương Bậu, Qua hứa là sẽ thủy chung suốt đời:

Bao giờ Long Thọ* hết vôi

Đồng Nai hết nước anh thời quên em**.”

 (*Theo Học giả Trần Gia Phụng, Long Thọ là một nơi chuyên sản xuất vôi, ở gần Huế. ** Theo Tiến sĩ  Phan Tấn Tài (PTT), hầu hết các câu ca dao trong vùng ĐN-CL đều dùng “chừng nào” thay v́ “bao giờ” ).  Các câu sau đây tương tợ câu trên:

Chừng nào (Bao giờ) cạn lạch Đồng Nai

Nát chùa Thiên Mụ mới sai lời nguyền.

Hoặc:

Chừng nào đá nát vàng phai

Cửu long hết nước mới sai lời nguyền.

Hay là:   

Chừng nào trời nọ bể hai

Bông vông* màu trắng mới phai lời thề.

 (* Vông: Một loại cây ở đồng bằng Đồng Nai – Cửu Long, có bông màu đỏ sậm.)

Thêm vào c̣n có vài câu thề  khác: 

Chừng nào hết cỏ Tháp Mười

Cửu Long hết nước Anh thời quên em.

Hoặc:

Chừng nào chiếc xáng* nọ bung vành

Tàu tây kia liệt máy, anh mới đành rời xa em.

(Xáng: loại tàu được kiến trúc rất chắc chắn, dùng vét ḷng sông cho sâu để tàu bè lưu thông không bị mắc cạn.

Nàng nghe vậy càng  cảm động hơn,  Tuy nhiên Nàng c̣n lo lắng một vấn đề khác có thể làm trở ngại cho việc hôn nhơn: Nàng theo Công giáo, Chàng thuộc hoàng phái với nhiều thành tích cấm đạo, và đôi khi tổ tiên Chàng con ra lệnh tàn sát người theo đạo nữa.  Nàng  lo lắng tỏ bày:

Một bên đạo, một bên đời

Công cha nghĩa mẹ tội trời ai mang.

Chàng đưa đề nghị rơ ràng:

Ví dầu Bậu có thương Qua

A-men phận thiếp, quốc gia chuyện Chàng.

 (Bốn câu bên trên không phải câu hát ru em hay ca dao, mà chỉ là một giai thoại, nghe kể lại rằng Vua Bảo Đại đă nói với Nàng  tại “dinh nghỉ mát” Vũng Tàu, lúc đó hai người chỉ mới quen nhau, sự thật ra sao nào ai biết được?)

Chàng đă thương Nàng lắm rồi, nhưng vẫn ngay ngáy lo âu:

Đèn treo cột đáy, nước chảy cột đèn run

Anh thương em thảm thiết vô cùng

Biết Cha với Mẹ có bằng ḷng hay không?

Tuy nói vậy, chớ Chàng và Nàng đă quyết ḷng cùng nhau xây đắp tương lai, sống cuộc đời lứa đôi ḥa thuận. Chàng mượn câu ḥ miền Lục Tỉnh để diễn tả:

Đèn nào cao cho bằng đèn Châu Đốc*

Gió nào độc cho bằng gió G̣ Công

Vợ chồng son  một ḷng ước mong

Thuận vợ chồng ta cùng tát Biển Đông

Thế là sau đó Chàng, vua Bảo Đại, vị vua cuối cùng của triều Nguyễn, và cũng là vị vua cuối cùng của thể chế quân chủ ở VN, đă cưới Nàng, tên Nguyễn Hữu Thị Lan, một cô gái gốc G̣ Công, (cũng có nơi nói Nàng người gốc Tân An, cũng không sai v́ ngày xưa có một thời G̣ Công là một phần của Tân An) làm vợ. 

Quyền, tiền và sự kiện cùng căn bản học vấn đă được tác duyên. Và một câu ca dao  của miền Huế đă được ai đó biến đổi một chút cho hợp t́nh hợp cảnh:

Gió đưa cành trúc là đà

Tiếng chuông Thiên Mụ, canh gà G̣ công

Chàng tuy không có nhiều thực quyền khi làm vua, nhưng có đủ can đảm làm trái lại một trong năm “điều cấm” nổi danh được truyền miệng từ thời vua Minh Mạng: Sau khi trở  thành rể quí của G̣ Công, Chàng phong nàng làm “Nam Phương Hoàng Hậu”. 

Năm điều mà các vua nhà Nguyễn, kể cả vua Minh Mạng, không được làm là: phong Hoàng hậu, lập Thái tử,  phong Vương tước, phong Tể Tướng, và phong Trạng nguyên. ((Theo học giả Trần Gia Phụng, những “điều cấm” đó được gọi chánh thức trong sử sách là lệ “ngũ bất lập” (năm điều không lập).  Và v́ vua không có kư văn kiện hay ra chiếu chỉ ǵ cả nên sử gọi “lệ” nầy của nhà Nguyễn là “quy ước bất thành văn” )).

Tôi ham mộ mối t́nh vương giả nhiều khó khăn nầy.  Tôi thán phục Chàng và Nàng đă t́m được giải pháp ổn thỏa để tiến tới cuộc hôn nhân, một cuộc hôn nhơn tốt đẹp, ít nhất là từ lúc cưới nhau năm 1934 (Bảo Thái) cho đến khi thoái vị vào tháng 8, 1945. 

Trong trong thời gian nầy Nàng và Chàng sinh được năm con, hai hoàng tử (đầu ḷng và út) và ba công chúa (Bảo Long, Phương Mai, Phương Liên, Phương Dung và Bảo Thắng.)  

V́ ham mộ tôi mới mượn tên Chàng và Nàng đểâ đọc giùm tôi mấy câu hát dân gian vừa thu chép được.

Cô gái G̣ Công đă nhận lănh tước vị cao nhất mà Vương triều nhà Nguyễn dành cho Nàng.  C̣n chàng th́ sao? 

Chàng ở vào cái sự thế mà đời gọi là “chuột sa hũ nếp”.  Không biết cha mẹ Nàng cho Nàng bao nhiêu làm của “hồi môn”.  Nhưng điều mà người ngoài biết được là cậu ruột nàng, ông Lê Phát An, đă tặng nàng món quà cưới một triệu đồng Đông Dương (bạc mặt).  Con số nầy là con số khổng lồ của thời 1934.

 [(Theo học giả Vương Hồng Xển, vào thời điểm đó “tờ giấy xăng (Pháp : Cent là 100 = tiền giấy 100 đồng) có người trọn đời chưa từng thấy, và giàu bạc muôn, tức trong nhà có được mười ngàn, là đă giàu bạc nứt đố đổ vách.”  Phải chăng nhờ vào sự kiện đó mà chàng “enjoyed” (hưởng thụ) cuộc sống làm vua không quyền, nhưng vẫn thoải mái đi săn bắn và du lịch nhiều hơn là làm các việc liên hệ đến vận mệnh dân tộc?)]

Phải chăng v́ G̣ Công có gió độc, nên nghề làm vua của Chàng phải trải qua nhiều lận đận lao đao trong mấy chục năm cuối của đời Chàng?

Và cuộc đời của Nàng sau biến cố 1945 cũng có nhiều u buồn do vận nước hay vẫn  do gió độc G̣ Công? 

Sau khi Chàng thoái vị và được “mời” ra Hà Nội làm Cố Vấn” cho Hồ Chí Minh, Chàng lại đem ḷng thương một cô gái Bắc Ninh.  Giữa chàng và Nàng có nhiều lục đục.  H́nh như khoảng cuối thập niên 1940 hoặc trong vài năm đầu của thập niên 1950,   Nàng  (cựu Hoàng Hậu) cùng các con qua cư ngụ bên Pháp.

Nàng đă ĺa đời vào ngày 24 tháng 9 năm 1963, lúc Nàng mới 49 tuổi sau cơn bịnh “ngặt nghèo, bất thần tại nhà ở nông trại La Perche, thuộc xă Chabrignac, tỉnh Bive de Gaillarde và được mai táng hôm sau” (Nguyễn Phú Thứ). Làm sao đọc được hồi kư của Nàng th́ may ra có nhiều tia sáng hơn cho cuộc t́nh vương giả nầy, v́ cuốn sách do chàng viết c̣n chưa có những điều về cuộc sống của Nàng mà chúng ta muốn am tường hơn,  nhứt là những năm sau khi Chàng đă thoái vị.

 

Tài liệu tham khảo

A. Những Emails

- Phan Tấn Tài (2005).  “Emails gởi Nguyễn hữu Phước” về một số tài liệu liên quan   đến các câu ca dao trong bài “Đồng Nai  Cửu Long: Những câu ca dao”

B. Tài liệu truyền khẩu:

- Một số câu ca dao do các “bạn già”  cung cấp.

C.  Sách và Đặc San

- Bảo Thái, (1999).  Một thời hoàng tộc, (tập II), Nxb Kinh Đô, Texas, USA  

- Lê Văn Đức & Lê Ngọc Trụ (1970). Việt Nam Tự Điển. Khai Trí xb., Saigon, VN

- Nguyễn Hữu Phước, (2004).  “Từ vua trong tiếng Việt”, Tiếng Việt đa dạng,

Southeast Asian Culture and Education Foundation, California, USA.

- Nguyễn Phú Thứ (2003).  T́m hiểu vua Bảo Đại. Tác giả XB, Lyon, Paris

- Vương Hồng Sển (1995).  Hơn nửa đời hư.  Văn Nghệ Xb.  California, USA