Sc Trăng Ngy Nay

Nguyễn ức Hiệp

 

Đồng bằng sng Cửu Long, l nơi hội tập, nơi đất lnh chim đậu, của cc dn di cư đến khẩn hoang lập nghiệp từ đầu thế kỷ 17. Người Việt từ miền Trung (chủ yếu l vng ngũ Quảng), miền Bắc cng với người Hoa Minh hương đến vng đồng bằng cn hoang vu, sng ngi chằng chịt, cy cối um tm để định cư. Họ bỏ qu hương v hon cảnh ngho kh, loạn lạc hay tị nạn chnh trị để lập lại một cuộc sống mới. Họ sống chung với dn bản sứ Khmer v sau bao nhiu năm chung sống, mt sắc thi Nam bộ đặc biệt được tạo ra từ ba nguồn văn ha chủ yếu: ViệtHoaKhmer, trong hon cảnh ưu đi với mi trường thin nhin rộng lớn, đất đai tr ph. Tượng trưng cho sự ha trộn đ th khng c nơi no được thể hiện r hơn l ở khu vực bao gồm tỉnh Sc Trăng v Bạc Liu..

Từ Cần Thơ qua Ci Răng trn quốc lộ 1A đi qua cc thị x Ng Bảy, Tn Hiệp, Phụng Hiệp thuộc tỉnh Hậu Giang v Đại Hải, Kế Sch, Mỹ T, thuộc tỉnh Sc Trăng. Sc Trăng l phin m của tiếng Khmer Srok Khlng - nghĩa l xứ (xm) kho bạc hay xứ giu kho tng, nơi đy xưa kia l ngn khố của tỉnh Bassac (Ba Thắc) đặt tại đền vua ở Bi Xu (nay l chợ Mỹ Xuyn). Người Hoa gọi Sc Trăng l Khốc Lằng. Sc Trăng chnh thức trở thnh lnh thổ Việt Nam năm 1757 dưới thời cha Nguyễn Phc Khot

Ngoi thị x Sc Trăng, c rất nhiều cửa hiệu bn bnh pa từ cc cơ sở lm bnh pa An Thnh, Tn Hưng, Cng Lệ Thnh... bnh pa l đặc sản Sc Trăng của người Hoa Triều Chu lm ra. Khch sạn Ngọc Sương, ngoi thị x Sc Trăng, mới xy rất đồ sộ với một phần nguồn vốn từ một số người Việt ở nước ngoi. Khch sạn đẹp, thuộc loại 3 sao nhưng trng rất vắng người v vị tr khch sạn khng thuận lợi. Vừa đến Sc Trăng, qua sch hướng dẫn du lịch Lonely Planet, Vietnam, ti đi thẳng đn khch sạn Phong Lan 2 trn đường Nguyễn Ch Thanh. Khch sạn gần bến xe cũ, nay đang được ph bỏ để nối liền với khu Hồ nước ngọt gần đ thnh một khu du lịch cy sanh lớn trong thị x. Khch sạn Phong Lan vừa mới được khon cho tư nhn, v nay rất vắng vẽ khng như trước đy l rất đng như đ được m tả trong quyển sch du lịch. Ở Sc Trăng khng c chổ no tm được để mướn xe Honda, v thế để đi thăm quan ti phải dng phương tiện xe m hay đi bộ.

V thời gian c giới hạn, ti vội đi viếng cha Kh'leang, gần khch sạn, cng với người bạn ở Sc Trăng. Trong khun vin cha Kh'leang, học viện tiếng Pali đang được xy cất thay thế Trường Bổ tc Văn ha Pali Trung cấp Nam bộ tọa lạc ở gần đ trn đường Nguyễn Ch Thanh. Học viện cũ sẽ trở thnh thư viện. C thể ni đy l trường dạy chữ Pali c chất lượng v lớn nhất ở Nam bộ. Trong cha Kh'leang hiện c nhiều sinh vin học sinh Khmer ngho t tc. Họ từ cc lng, x khắp nơi trong tỉnh ln thị x học hnh. Bo Thanh Nin c đăng phng sự về cc học sinh ngho ny trong số ngy 26/1/2007. Đối diện với cha Kh'leang l nh thờ cng gio xy từ thời Php với khun vin rộng lớn. Nh thờ c kiến trc cổ điển, đẹp nhưng trng rất cũ, c vẽ như khng được sữa sang bảo tr từ nhiều năm qua. Tỉnh Sc Trăng c cng đồng cng gio cũng đng kể. Ta c thể thấy l ở Sc Trăng, cc dn tộc v cc tn ngưỡng sống đan kẻ với nhau ở mọi nơi.

Gần cha Đất St, trn đường đi về hướng cồn Mỹ Phước, ở pha bn tri l cha Khmer Som Rong. Cha rất đẹp trong khun vin vườn rất rộng. Cha được xy vo năm 1961. Ti được sư họ Sơn cn trẻ tiếp chuyện v dẫn đi thăm chnh điện v chung quanh cha. Sư ni về sinh hoạt hng ngy của cc sư trong cha v trong những ngy lễ hội. Dưới nh sng của buổi sng sớm, cy cối chung quanh cha rất đẹp v quang cảnh thật thanh tịnh. Cha như ẩn mnh trong yn lặng, tập trung thiền trong cỏi Phật. Cũng như những cha Khmer khc, nếu ta để th sẽ thấy l hầu như tất cả cc cha Khmer v viện bảo tng, trung tm văn ha Khmer đều c trồng cy bng sứ. Tn khoa học của cy hoa sứ l michelia champacca, hay gọi l hoa champa thường được trồng ở cc đền thờ ở Ấn độ

Trở về khch sạn nghĩ ngơi, đến chiều ti đi bộ đến Bảo tng văn ha Khmer ở kế cha Kh'leang, gc đường Nguyễn Ch Thanh v Mậu Thn 68. Lc ny đ 4:30 chiều, ta nh chnh đ đng. Hơi thất vọng, nhưng ti ni với nhn vin trong viện l ti muốn tm hiểu về văn ha Khmer để viết bi cho cc tạp ch trong v ngoi nước. Anh quản thủ viện, tn l Thạch Đng, người Khmer cao lớn rất vui vẽ mở cửa viện dẫn ti đi tham quan. Ta nh rất đẹp được xy vo năm 1936, bn ngoi kiến trc Khmer, bn trong kiến trc như trong một dinh thự Php. Ta nh trần rất cao, kin cố chắc chắn, chỉ một tầng. Theo anh Thạch Đng cho biết chi ph xy l 50,000 tiền Đng Dương, một số tiền lớn thời đ. Trước đy cha Kh'Leang bn kia đường v Viện bn ny đường nằm trong cng một khu đất, rất vắng vẽ người thưa. Sau ny con đường Nguyễn Ch Thanh được mở ra cắt cha Kh'Leang v Viện ra thnh hai nơi. Trn tường giữa viện về pha tri của cổng vo vẫn cn cn ghi tn cc nhn vật, sư si, cơ quan tặng tiền đng gp xy ln Viện văn ha Khmer. Đứng đầu bảng l ng Sihanouk với số tiền 1000 tiền Đng Dương, sau đ l tn cc người Hoa, Việt, Khmer, Php đng gp xy viện.

Trong số cc hiện vật trnh by c m hnh sn khấu D K, R Băm, cc kh cụ, gậy chống chạm chổ rất đẹp, cc đồ gỗ trạm trỗ rất tinh vi của nghệ nhn Khmer, cc tượng Khmer v một linga cổ xưa tm được trong tỉnh Sc Trăng khng r xuất xứ, một số sch thời Php (tự điển Khmer) xưa m theo anh Đng th ngay cả ở Cambodia cũng khng c. Cc nh nghin cứu từ Phnom Penh đến Sc Trăng xin được photo hay in lại. Cc cuộn sch l bung được xếp đặt ngăn nắp trong một tủ gổ tốt c chạm trỗ hnh chim thần Kinnari ở chn tủ. Anh Đng cho biết lc tiếp quản năm 1975, một số tủ đ bị mất. Cc tủ ny mang từ cha Kh'Leang qua Viện trước kia. Những di tch thuộc văn ha c Eo trong tỉnh được tm thấy ở Mỹ Xuyn vo năm 1990, khi dn địa phương trong lc đo đa nui c đ tm thấy một pho tượng Phật bằng đ với tư thế ngồi, đầu đầu đội mũ chp với cc nấm xoay nổi. Tại nơi đy cũng tm được cc snh, gốm vỡ thuộc nền văn ha ny. Đng kể hơn l di tch Xun Ha, huyện Kế Sch ở một nơi gọi l Giồng Đ. Giồng Đ hnh trn, đường knh ở chn nơi g khoảng 12m. Trn mặt giồng c nhiều tảng đ lớn, cy cối mọc nhiều. Nơi đy c di tch những ngi mộ cổ v gốm c Eo. Điều ny chứng tỏ xưa kia Sc Trăng l nơi đ c dn định cư v c nền văn ha lu đời

Trước khi ra về, ti đ viết vo sổ lưu niệm của bảo tng văn ha Khmer, mong l văn ha Khmer trong tỉnh Sc Trăng sẽ được bảo tồn tốt v pht triễn thm mi với những đặc th ring biệt trong một x hội đa văn ha hiện nay.

Ti cũng ni với anh Đng l một trong những mục đch thăm Sc trăng l tm hiểu về người Minh hương v Hoa. Anh Đng ni ở Vĩnh Chu, nơi c nhiều vườn nhn, c rất nhiều người Khmer v Hoa cư ngụ, hơn cả người Việt. Đa số dn ở vng ny ni 3 thứ tiếng Khmer, Triều Chu, Việt. Đy l vng hội tụ của 3 văn ha Việt-Hoa-Min tạo nn thnh một văn ha đặc th tượng trưng cho cả lịch sử khẩn hoang Nam bộ. Như ta biết, những người Hoa đầu tin đến Nam bộ theo cc tướng nh Minh: Mạc Cửu, Trần Thượng Xuyn, Dương

Ngạn Địch đến Đồng Nai, Mỹ Tho v H Tin. Lần lần nhm người Minh Hưong ny đi dọc theo sng rạch đến cc tỉnh vng Ba Thắc như Đại Ngi, Ba Xuyn, Mỹ Thanh... Họ đ khai hoang giữa rừng, sng nước lau sậy um tm, mở lng lập ấp cng với lưu dn người Việt v dn bản sứ Khmer. Thương cảng Bi Xu gần m sng xưa kia từ thế kỷ 18 đ l nơi tấp nập thuyền bun bn, chuyn chở hng ha m đa số l của người Hoa đến từ nhiều nơi.

Năm 2006, Hội tương tế người Hoa được thnh lập ở Sc Trăng. Qua sự tiếp xc với một số người Việt gốc Hoa ở Saigon th ti được biết Hội tương tế ở Sc Trăng l lớn v mạnh nhất trong nước, hơn cả cc hội người Hoa ở Saigon-Chợ Lớn hay cc nơi khc. Ti c người quen, anh Trang Dn Kiệt (su Kiệt) người Việt gốc Hoa ở Chợ Lớn, đ c thời gian trong t Cn đảo, nay đ về hưu v lm thương mại. Anh Kiệt ni về Hội tương tế Hoa ở Sc Trăng lớn mạnh v nơi đy người Hoa sống lu đời chung với 3 sắc dn của 3 nền văn ha, ho trộn từ nhiều thế kỷ nn những lnh đạo trong chnh quyền địa phương v cũng xuất thn từ cc hon cảnh như vậy nn ủng hộ, rất khc với hội người Hoa ở vng Saigon-Chợ Lớn, khng được thuận lợi v đon kết như ở Sc Trăng.

Gần cha Kleang l Bửu Sơn Tự (cha Đất st), nơi cụ Ng Kim Giang năm nay 88 tuổi chăm quản, cụ thuộc đời thứ 4 dng họ Ng thnh lập cha. Dng họ Ng l người Triều Chu đ đến nơi hẽo lnh trong khu vực nhiều người Khmer lập cha cch đy hơn 200 năm (nay khu vực ny đ đng đc). Cụ Giang nay đ mắt mờ, từ trong nh cạnh ngay đền, ra ngồi ghế gần chnh điện ngồi giải thch cho chng ti biết về lịch sử cha. Anh của cụ, ng Ng Kim Tng người đ xy cc tượng (Kim Ln, Hổ, Voi, đền thờ với hng ngn tượng phật nhỏ ngồi trn hoa sen..), tất cả bằng đất st. Cụ Giang ni nhiều người khng tin l tất cả lm bằng đất st nn sờ m vo, một số v thế bị gy. Đặc biệt l c 8 cy đn cầy nặng tổng cộng nặng 1.4 tấn (mỗi cy nặng khong 200kg). Hai cy đang đốt, vẫn cn chy từ ngy ng Ng Kim Tng mất năm 1970, đến nay đ được hơn 36 năm. Cụ Giang ni con trai cụ năm nay tuổi hơn 40, sẽ tiếp tục nối di dng họ Ng ở Bửu Sơn Tự. Chung quanh cha l cc mộ của dng họ Ng v thp 12 tầng với nhiều tượng phật nhỏ bn trong. Đền lợp bằng mi tn, nn bn trong nng vo lc trưa nắng. Gần cha Đất St l khu nghĩa trang rất rộng lớn của người Triều Chu, thiết lập từ năm 1975.

Từ cha Đất St, ti tiếp tục dng xe m đến cha Khmer Mahatup (cha Dơi) thăm quan. Cha Dơi đẹp với khun vin cy cối um tm, c dơi đậu rất nhiều trn cc cnh cao gần ngọn. Cc con dơi ny ở đy, mổi chiều tối bay đi ăn tri cy khắp nơi trong vng. Hiện nay số dơi đ giảm nhiều do người ta bắt ăn khi chng đi xuống những vườn tri cy kiếm ăn. Đy l một nguy cơ m chnh quyền địa phương nn lưu đến v tc hại ảnh hưởng đến mi trường sinh thi v cảnh quan. Ngoi cảnh quan ở cha, trong thin nhin ở Việt Nam v nhiều nơi trn thế giới, dơi ăn tri cy c vai tr pht tn gieo hạt gip cy cối pht triển sản sinh trong mi trường, giống như vai tr của ong đươm tri qua nhụy hoa. Xưa kia vng Sc Trăng cn c nhiều c sấu trn cc sng rạch, b rừng (con din) ở c lao Din v cả cọp ở c lao ng Hổ (nay l c lao Dung). Nhưng như ta biết, hiện nay tất cả đều đ biến mất.

Ở Sc Trăng cc di tch lịch sử nằm khắp trong thị x. Trn đường Mậu Thn 68, gc đường L Lợi l trường Taberd ngy xưa. Từ viện văn ha Khmer, ti đi bộ dọc phố đường Hai B Trưng, khu chợ Sc Trăng v đến đường Ng Quyền ăn tối ở qun Hiệp Lợi. Phố x ban đm rất đng đảo xe cộ, ni chung Sc Trăng ngy nay đ trở nn phồn thịnh pht đạt. Đường Hai B Trưng gần chợ c nhiều cửa tiệm người Hoa hoạt động sầm uất, khng khc g đường Trần Hưng Đạo ở Chợ Lớn. Qun ăn Hiệp Lợi của người Tiều rất ngon v nổi tiếng, như trong sch ni, ở đy c bn bnh bao lm tại chổ v bnh pa. Ni đến Sc Trăng l phải ni đến đặc sản bnh pa. Bnh pa do một số người Minh hương mang sang khi đến miền Nam.

Đầu thế kỷ 19, ng Đặng Thuận ở Vũng Thơm, huyện Mỹ T Sc Trăng l người đầu tin sản xuất bnh pa để kinh doanh v truyền nghề cho con chu. Hiện nay hầu hết cc l sản xuất bnh pa tập trung ở Vũng Thơm. L bnh Tn Hương l l lớn nhất nhưng nổi tiếng hơn l l của ng Cng Lập Thnh, nay đ truyền nghề cho cc con v mỗi người c l ring của mnh.

Sự cộng cư của cc dn tộc ở Sc Trăng dẫn đến sự hội nhập tự nhin trn nhiều phương diện như tn ngưỡng, văn ha l việc tham dự lễ hội trong vng, khng phn biệt đ l của dn tộc no. Điều ny tạo nn tnh tương trợ được mở rộng v đon kết gip nhau trong cộng đồng được thể hiện r rệt. Khi c ngy Tết Chol Chnam Thmay của người Khmer, th mọi người rũ nhau đi cha Khmer. Người Hoa vo cha Khmer lm cng quả, cn người Khmer một số thờ Quan Cng của người Hoa m họ gọi l ng Thao Kng. Trong ngy lễ hội Ok Om Bok tạ ơn thần Mặt Trăng, vo ngy 10 thng 10 m lịch, c cuộc thi cho ghe trn sng, thả đn giấy ln trời v b chuối c lễ vật trn sng. Mọi người khng phn biệt Khmer, Việt, Hoa đều vui mừng tham dự như ngy lễ hội chung của tất cả cộng đồng. Phụ nữ Khmer đ quen dần với y phục của người Việt, để tc di kết thnh bm, tựa như phụ nữ Khmer lai Hoa. C nhiều gia đnh Khmer lai Hoa đ lấy một số tập tục của người Hoa như cch ăn, mặc v thờ cng. Ngược lại ở x Vĩnh Hải, huyện Vĩnh Chu, ở sn nh nhiều người Tiều c đặt ngi miếu nhỏ bằng l thờ ng T (neak Ta) hoặc Thổ địa cng bn thờ Thin Quan. ng T của người Khmer đ du nhập vo tn ngưỡng thờ Thổ địa của người Hoa. Một số miếu thờ B M Chu ở Vĩnh Chu c ngi miếu nhỏ trong sn thờ ng T. Theo Trần Hồng Lin, trong Văn ha người Hoa ở Nam bộ, qua qu trnh cộng cư hiện nay đ c vi hộ người Tiều p dụng tục thiu xc khi chết của người Khmer, nhất l đối với thn nhn l người chết trẻ, v khng muốn lưu lại dấu vết gợi nhớ.

Trong một số cha Phật gio của người Việt, trn trang thờ c Quan Thnh v b Thin Hậu. Tại Vũ Đế Thnh Điện ở thị x Sc Trăng trước đy c miếu thờ Quan Thnh của người Tiều v ngi đnh thờ hai vị đại thần V Đnh Sm v Trần Nhơn Hoa c cng chống Php. Sau ny cả hai nơi thờ xuống cấp, người Tiều v người Việt sc nhập hai ngi đền thnh một, gọi l V Đế Thnh Điện (Tiều) hay Đnh Năm ng (Việt).

Sng sớm hm sau, trước khi trở lại Cần Thơ, ti đi bộ dọc bờ sng đến đường Đồng Khởi dạo quanh khu chợ Sc Trăng v quảng trường gần đường Nguyễn Huệ. Ở đường Ng Quyền (song song với đường Hai B Trưng) gần qun ăn Hiệp Lợi v một ta nh thời Php rất đẹp nay l ta n c cha Vĩnh Phước (Minh Nguyệt Cư sĩ Lm). Minh Nguyệt Cư Sĩ Lm Phật Học l một tổ chức Phật gio, hội Phật học của người Triều chu, thnh lập vo năm 1967. Đy l một trong năm chi nhnh ở cc tỉnh Sc Trăng, Bạc Liu, Cần Thơ, Sa Đc v C Mau. Chi nhnh ở Sc Trăng l đệ nhất hội. Đến đường Trần Minh Ph gc cuối đường Ng Quyền l Hội tương tế người Hoa gần bờ sng Sc Trăng.

Một trong những mục đch ti đi xuống Sc Trăng l thu thập tư liệu về người Minh hương v Hoa ở Nam bộ. V thế ti đến trụ sở Hội Tương tế người Hoa ở số 18-20 Trần Minh Ph, tiếc l hm đ ti khng gặp những người trong hội, chỉ gặp thư k hội v lấy được tập san đầu tin của hội vừa xuất bản v ni chuyện trn điện thọai với ng hội trưởng lc đ đang ở Long Xuyn. D sao ti cũng lấy được một số thng tin qu gi trong những ngy ở Sc Trăng.

Sc Trăng quả thật l đất hội tụ văn ha v tượng trưng cho sự hi ha phng khong rất phong ph tạo thnh một sắc thi Nam bộ đặc sắc ở đồng bằng sng Cửu Long, một m hnh l tưởng cho một x hội đa văn ha.


24.2.2007

( nguồn : vanchuongviet.org)