Ph Quốc khng xa

Anh Động

 

 

Xa nhất về pha ty Việt Nam c một nhm đảo m người phương Ty gọi l trn chu của Đng Nam . Ph Quốc như tn gọi l một dy đất lớn, cn hai nhm đảo phụ cận cũng thuộc phạm vi hnh chnh Ph Quốc, đ l quần đảo An Thới v Thổ Chu. Những đảo đẹp giu, khng thiếu yếu tố để pht triển. Quần đảo An Thới với vẻ đẹp trữ tnh, rất thch hợp cho du khch đến viếng. Quần đảo Thổ Chu xa tt m giữa trng khơi, sừng sững dng đứng Việt Nam, c rất nhiều cảnh đẹp v di tch lịch sử.

Đy l vng bin cương trng dương sng gi, nn người dn c một phong cch phng khong, ngang tng của vng trời biển bao la. Tm hồn họ mở rộng v dữ dội của kẻ đứng trn đầu sng ngọn gi, ch kin quyết, thng minh khắc phục thin nhin, vượt ln mọi kh khăn, gian khổ để tạo nn một mi trường, cuộc sống mới ở một chn trời, gc biển mới.

Những dải ni hoang vu, những hn đảo trơ lạnh, những khu rừng rậm rạp dưới sức lao động của con người, cc đảo khơi đ trở thnh những vườn tiu xanh tươi, những hng dừa mt rượi, những liếp sầu ring thơm phức. Những bi ct vng hoang phế, cy cỏ um tm đ trở thnh những xm thn yn ả, những triền ni cằn cỗi kh khan trở thnh những vườn cy ăn tri xum xu, mượt m; những cửa sng chập chng ghềnh thc đ trở thnh những khu chợ sầm uất, những bến cảng đng vui tấp nập tu thuyền...

Đến Ph Quốc, Thổ Chu ta khng thể khng nhận thấy những nh mắt hnh diện, những nụ cười đầy tin tưởng của những con người gc biển chn trời. Họ mang trong huyết quản dng mu phiu lưu, quyết ch của một dn tộc khai sơn ph thạch, đưa bin giới quốc gia đến tận nơi đy, v tinh thần mở nước, giữ nước kin cường bất khuất.

Đối với dn đất liền, tn Ph Quốc khng mấy g xa lạ, v người ta lin tưởng đến những thổ sản trứ danh c tầm cỡ thế giới: tiu Ph Quốc, nước mắm Ph Quốc. Nhưng nhiều năm trước đy c rất t người đặt chn đến khắp cc đảo nầy. Mặc d đ l một vng giu c bao la, biết bao ti nguyn thin nhin dnh sẵn cho ta từ trn đỉnh cao của ni xuống đến quanh triền, vo cc khu rừng nguyn thủy, ở trn những bi ct vng trải rộng, quanh co theo những con rạch, m ghềnh đến trong lng biển, dưới đy biển su v tận trong lng đất thềm lục địa, Ph Quốc chậm được đầu tư pht triển mang tầm cỡ lu di.

Trước hết chng ta rảo qua một vng đất lớn mang tn Ph Quốc. Dải đất nầy nằm đối diện với dải duyn hải tỉnh Kampốt (Campuchia), cch nhau lối 14 hải l. Giữa Ph Quốc v nước Campuchia c hai hn Nầng trong v hn Nầng ngoi lm bnh phong. Cch Mũi Nai (H Tin) khoảng 60 km, cch Rạch Gi 115 km, Ph Quốc l một huyện của Kin Giang, chia ra nhiều x. Trước đy c: An Thới, Dương Tơ, Hm Ninh, Cửa Dương, Cửa Cạn, Thổ Chu v thị trấn Dương Đng. Đảo c hnh dạng giống như con c vẫy đui lội về pha bắc, miệng h rộng. Diện tch đảo 593,05 km2, với nhiều dải ni chạy song hnh bắc nam v những đồi độn. Truyền thuyết cho rằng Ph Quốc c tất cả chn mươi chn ngọn ni. Điều chắc chắn l ni non Ph Quốc được coi như nối di theo dải ni Voi (Kampốt), ngăn cch bởi con kinh T Lỳ. Ngoi những nhnh bắc nam cn c nhiều nhnh đm ngang.

Về pha bắc, v gần ni Voi, l gốc, nn ni cao hơn. Tuy nhin cao độ ni ở Ph Quốc thuộc dạng trung bnh. Đỉnh cao nhất trong dải Hm Ninh l ni Cha 603 mt. Về mạn nam, đỉnh cao nhất trong dải Dịnh Cựu chỉ đến 158 mt.

Đảo Ph Quốc di 49 km, từ vĩ độ 10o01 (tnh nơi mũi ng Đội) ln đến vĩ độ 10o27 bắc (tại mũi Kvala). Bề rộng lối 27 km, từ kinh độ 103o51 (mũi Gnh Dầu) cho đến kinh độ 103o50 đng. Nơi hẹp nhất ở pha nam đảo vng An Thới độ 3 km.

Ph Quốc c thị trấn Dương Đng, nằm về pha ty đảo, l một cảnh đẹp, cụ Đng Hồ đ từng viết: Người du khch mới đến Dương Đng cảm được ci đẹp nhất l cảnh ở cửa nầy. Một bn l bi ct trắng, bng dương tha thướt, một bn l ghềnh đ những đồi con, chắn ngang vm sng, hnh gồ ghề kỳ kỳ, qui qui. Khi mặt trời xuống, tro ln ghềnh m trng cửa biển chiều hm, nước my man mc, bn kia bng dương bng lng, bn nầy chiếc thuyền trong vm sng xui ra, cnh buồm trắng phất qua ghềnh đ biếc, mũi rẽ nước, th đẹp biết chừng no!.

By giờ chng ta hy lm một cuộc du lịch ln pha bắc ở mũi Kvala, rồi theo bờ ty đi dần xuống nam. Đầu tin chng ta gặp ni Chảo 371m chiều cao, chn nh ra biển thnh hai mũi: mũi Tru Nằm v mũi Đ Bạc. Từ Đ Bạc trở đi l một bi ct di 2.400 mt do rạch Trm đổ ra đy. Bn trong l một cnh đồng, hay ni đng hơn l một diện tch kh bằng phẳng, thấp nhỏ, ngập nước, giới hạn bởi ba khối ni: ni Chảo ở pha bắc, ni Hm Rồng cao 365m ở pha nam v ni Cha ở pha đng.

Rạch Trm l đường xm nhập thin nhin vo nội địa bắc đảo. Nơi đy thuở xa xưa mu người đ chảy thnh suối vo những thời kỳ cc nơi cạnh tranh khai thc mỏ huyền. Họ đnh nhau, giết nhau để trở thnh kẻ mạnh trong khai thc. V sau đ lại đổ mu khi cướp biển phục kch cc đon phu vận tải chất huyền ra biển. V đường ny dẫn vo mỏ huyền nổi danh khắp Chu nhờ nước huyền đen ng nh. Vo khoảng thế kỷ XVII, người M Lai, Thi Lan, Indonxia v Quảng Đng (Trung Quốc) mở nhiều cuộc tranh chấp giết chc lẫn nhau, bỏ lại những hi cốt tri đầy những vực xoy, khc khuỷu của dng sng, hốc đ. Nhưng từ sau chiến tranh thế giới thứ II đến nay chưa ai đầu tư khai thc mỏ huyền ở đy nữa.(1)

Khối ni Hm Rồng theo bắc nam di 10km. Chỉ c pha bắc nh ra biển nơi c tn mũi Hm Rồng, phần cn lại l ranh giới bn trong của cnh đồng Suối Vạn, cng phụ lưu của rạch Cc, rạch Cy Nhum đổ ra.

Từ đ trở đi l dải ni Bi Di, một phần nh ra thnh mũi Gnh Dầu, mũi Ba Trại, suốt ma sng vỗ vo chn. Ngoi khơi lố nhố vi đảo con, mỗi đảo diện tch khng đầy 300m2. Đ l hn Bng, hn Thầy Bi, cch bờ chừng vi km, về pha bắc hn Nầng, lnh thổ Việt Nam đ bị qun hong gia Campuchia cưỡng chiếm năm 1958.

Bắt đầu từ đ bờ biển chạy theo hướng chnh nam, qua Bi Di 8.000m, rồi chuyển hướng đng Nam, cho đến bi Cửa Cạn. Trong suốt đoạn ny nhiều hn ni đơn độc nằm st biển v ngoi khơi của đảo Đồi Mồi nổi danh.

Rạch Cửa Cạn, ở vo pha bắc đảo, pht xuất từ triền ty của dy ni Hm Ninh, tiếp nhận nước của hng trăm con suối định kỳ chảy khc khuỷu quanh cnh đồng rừng Cấm v đồng Cy Sao, đồng B, rồi đổ ra biển. Hải lưu v gi ma đ tạo dựng một lưỡi ct di theo sng chảy ra. Lưỡi ct nầy khiến cho nghẽn sng khi chảy ra biển. Ma nồm, sng biển đem ct lấp cửa sng, do đ m c tn Cửa Cạn. Ghe muốn vo sng phải hợp năm bảy chiếc đợi sẵn trước cửa. Khi triều xuống người ta đem cuốc, leng đo một lối thot nước xuyn qua lưỡi ct, nhờ đ nước sng đổ ra biển, lm cho đường nước rộng nhanh. Rồi ghe tu mới c thể vo được. Khoảng một tuần sau, vi đm ging lại lm cho Cửa Cạn lấp lại như cũ.

Cửa Cạn l một con sng nho nhỏ, đem ph sa từ vng ni Hm Ninh bồi đắp thnh một bnh nguyn, chưa được khai thc đng mức. Thượng nguồn sng Cửa Cạn c cnh đồng B, người địa phương gọi l Đồng B Kim Giao. Tục truyền rằng b Kim Giao l một phụ nữ khởi xướng việc lm ruộng la nước ở Ph Quốc đầu tin. B đưa tru từ đất liền ra, khai thc v pht triển ruộng la trn cnh đồng nầy. Hiện giờ cn nhiều dấu vết nng cụ v cn những con tru hoang của b Kim Giao sống trong vng rừng Hm Ninh. Men theo dng sng Cửa Cạn, cy cỏ nguyn thủy cn nhiều ở rừng sc, c cả loại cy trm lu đời. Tại cửa sng, xm dn cư Cửa Cạn m đềm sinh hoạt về nghề đnh c v lm nước mắm. Đối diện ở pha nam l một bi ct di 1.000 mt. Rồi một mũi đ nh ra. Mũi Gnh Lớn, pha nam của mũi l bi biển Dương Đng.

Cửa Cạn như ta biết, vo ma nồm cửa sng thường bị ct bồi lấp, do đ m c một truyền thuyết rằng vo năm 1868, trong lc nghĩa qun của ng Nguyễn Trung Trực bị qun Php bao vy thắt ngặt, b vợ của ng từ Ba Trại được tổ chức vượt đường trốn ra. B đi bằng ghe theo dng sng Cửa Cạn để ra biển, c vượt biển vo đất liền. Nhưng vo ma cửa sng bị ct lấp, ghe của b phải mắc kẹt tại đy. B đang c mang, v đường s vất vả, vận động qu sức, b sanh thai non giữa một đm mưa gi hi hng tại vm Cửa Cạn. Biển động tht go. Giặc Php bao vy, b khng cn phương kế thot thn, dn chng cc xm đều bị giặc Php bắt gom hết về thị trấn Dương Đng, khng ai đến chăm sc cho b được. Sức b cng kiệt giữa đm mưa. B bị băng huyết m chết. Hi nhi non ngy lại thiếu sữa mẹ, cng chết theo. C mấy ngư dn gan gc, lần m qua mắt qun th, cốt tm theo bảo vệ b. Nhưng khi tm gặp, th hai mẹ con b khng cn sống được. Họ ln mang thi hi hai mẹ con b giấu vo một bọng cy. Sau đ tạm yn, dn chng đem hi cốt hai mẹ con b chn cất tử tế tại bi ng Lang (Cửa Cạn).

Rạch Dương Đng di 15 km, đem nước từ dải ni ng Thầy, từ pha đng của đảo đổ ra Cửa Dương. Cửa rạch hẹp, pha bắc l bi ct di, pha nam l ghềnh Dinh Cậu đ nổi l nh. Ma gi nồm thổi, ghe tu vo cửa kh khăn, tuy cửa khng bị ct lấp như Cửa Cạn nhưng gi thổi mạnh lin tục, mun ngn lượn sng từ ngoi biển đa vo, nước tung te trn ghềnh, sng đưa thuyền vo cửa sng, người thủy thủ phải vững tay li nếu khng sẽ bị va chạm vo ghềnh. Cửa Dương Đng l một cảnh đẹp tuyệt vời! Dương Đng cn l một thị trấn trung tm hnh chnh, kinh tế, văn ha, x hội v thương mại của Ph Quốc, cũng l nơi c nhiều nh thng sản xuất nước mắm trứ danh lớn nhất của nước ta.

Pha ghềnh Dinh Cậu, ven biển l một vng ct chạy di hướng chnh nam qua những ấp, xm dn cư tr ph cho tới Mũi Hạnh, vng An Thới mới chấm dứt. Thật ra bờ biển khng mấy lin tục, cc mũi chỉ l những khối ni mồ ci, khng hợp thnh sơn hệ ngăn cch, như mũi Tu Rũ, Mũi Xp, mũi Đất Đỏ, mũi ng Bốn. Cc bi biển như bi Dương Tơ rất đẹp, bi ct rộng - hẹp khc nhau. Ct thật trắng, nước thật trong, người lội xuống su đến cổ vẫn nhn thấy bn chn.

Từ Mũi Hạnh, bờ biển Cy Dừa đổi hướng ty đng qua cc bi Cy Dừa, Bi Xp của khu vực An Thới, rồi chấm dứt ở mũi ng Đội. Từ đ bờ biển theo hướng nam bắc. Cc bi ct trắng, nước trong, nhiều ru nối tiếp nhau chạy di suốt vng An Thới v nam Hm Ninh, chỉ gin đoạn với những mũi sa thạch mu hồng bị nước biển xm thực, tc tạo thnh những hnh th kỳ dị. Bi Khem, Bi Sao, Bi Đầm đều l những thắng cảnh, ct trắng su xuống từ từ, bn trn cy rừng chạy ra gần đến tận m nước. Du khch tắm biển xong c thể ln tr ẩn trong cc lm cy bng mt m chuyện tr tm sự. Vng nầy c Rạch Đầm l con suối quan trọng, c nước ngọt quanh năm. Trước kia c một xm nhỏ np mnh dưới bng Mũi Cha.

Cc bi thuộc An Thới chấm dứt ở đy, dưới chn ni Đồn Phch. Bn kia ni l vng Hm Ninh, c con rạch Hm Ninh đem ph sa ra biển. Hm Ninh, nằm ở cửa rạch, c tỉnh lộ 47 di 14 km nối liền với Dương Đng. Hai bn lộ c khu rừng gi 565 v khu rừng sc bảo hộ bờ rạch Hm Ninh. Đy l một vng thảo mộc nguyn thủy cn lại lu v nhiều nhất của Ph Quốc.

Trước kia, khi gi ma ty nam thổi, tu b khng vo cửa Dương Đng được, cặp bến Hm Ninh khuất gi. Cn ma bấc th biển Hm Ninh động. Từ Hm Ninh trở về bắc c một dải ni kh cao chạy song song với bờ biển v gần kề nhau. Bn ngoi, khng mấy xa, c một dải cồn ct ngầm, khiến cho sng lớn khi chạy vo đy gặp đy biển, chợt cạn, tạo nn hiện tượng chao động rất nguy hiểm cho tu thuyền.

Quan st cc vng chung quanh đảo Ph Quốc, bn trong l một mi trường của những đồi độn, khng cao cho lắm, giới hạn những vng thấp hơn, kh bằng phẳng, cỏ dầy, nước ngập vo ma mưa v khng lối thot nước. Đy l những giang sơn của muỗi v vắt cng cỏ rậm, lau sậy hoang vu. Tm lại, bn trong của Ph Quốc l một vng cn n địa. Với những rừng gi c cc danh mộc như cẩm lai, kiền kiền, cam, thị, bời lời, vn vn... Trn cc sườn ni xa xi cn lại một số cy trầm hương qu gi. Cn ở những nơi tập trung dn, chỉ cần đi xa chừng một ngn mt l c đầy đủ gỗ tạp để lm củi chụm. Người xưa c cu về Ph Quốc rằng: Sơn v thượng, thủy v thm.

Bờ biển chung quanh đảo rất đẹp! Nước ty theo cạn, su từ trn cao nhn xuống tựa như những vết loang khổng lồ mu xanh nhạt ngọc thạch rồi đậm dần như ngọc bch. Mặt biển đổi mu lin tục theo từng cơn nắng rọi xuống xuyn qua cc ng my tri. Biển v bờ biển ở đy rất quan trọng, c ảnh hưởng lớn đến đời sống nhn dn. Ngoi những bi biển trải di như bi Cy Dừa, bi Vng, bi Di, bi Cửa Cạn, bi Dương Đng, bi Xp, bi Khem... cn lại đều l triền ni hay ghềnh đ. Hng năm, từ thng su đến thng mười dương lịch biển thường hay động.

V bờ biển cạn nn lập hải cảng rất kh khăn. Tu đnh c luồng su hai mt chỉ c thể vo cửa rạch Cửa Cạn v Dương Đng vo lc thủy triều ln. Tu lớn phải đậu trong quần đảo An Thới. Quanh Ph Quốc nhiều nơi cn c những dải san h, khiến cho việc đổ bộ v cng kh khăn.

Sng rạch Ph Quốc đều ngắn. Bin độ triều rất bất thường. Từ một mt su vo ma nắng tăng vọt ln đến năm, bảy mt vo ma mưa. Những cơn nước lụt, nước chảy như thc đổ lm bật gốc cy cỡ lớn. Cc sng nầy ghe xuồng chỉ lưu thng được khoảng 1.000 mt ở hạ lưu, v chỉ loại nhỏ mới sử dụng được. Phần lớn cc rạch đều chảy từ hướng đng sang ty. Đng kể nhất l rạch Dương Đng, di chừng 15 km, pht xuất từ khối ni ng Thầy, nước cũng chảy từ đng sang ty, suốt trung bộ của đảo. Nơi rạch đổ ra biển gọi l Cửa Dương, cửa cạn hẹp lại bị ghềnh đ lm cho tu thuyền vo kh khăn. Tuy nhin ghe nhỏ c thể đi su vo nội địa khoảng 7 km. Thị trấn nằm trn cửa sng. Nơi đy c nhiều thắng cảnh. Dinh Cậu nằm trn một ghềnh đ. Cha nầy được xy dựng từ lu v l một thắng cảnh thơ mộng trn đồi giữa khoảng bi ct vng chảy rẽ hai, pha về Dương Tơ, pha về Gnh Gi. Đứng trn cha Dinh Cậu đưa mắt nhn bao qut được cả chợ Dương Đng. Ph Quốc đẹp như một hn ngọc lấp lnh giữa đại dương mun trng sng nước. Đằng kia, bn ghềnh đ chnh vnh, một vi chng trai, c gi sau những buổi lao động ở rừng, ở vườn tiu, ở cc x nghiệp chế biến hải sản hoặc sau những ngy ra khơi đnh bắt về, họ rủ nhau ra đy tm cu những con c trm, c chỉ, c bng để giải tr, để tiếp nối hẹn h.

Sắc thi nhn văn v kinh tế của Ph Quốc c bề dầy giu tnh truyền thuyết, giai thoại; nguồn văn học dn gian nổi bật qua cc địa danh, con người trong đấu tranh, xy dựng. Dn số Ph Quốc trước năm 1975 trn 30.000 người.

Hiện nay trn đảo Ph Quốc c rất nhiều nh thng sản xuất nước mắm v một số nh my nước đ sản xuất cho nhu cầu của ngư phủ. Ngư nghiệp trn đảo pht triển mạnh, c hng ngn tu thuyền đnh c. Ngoi c, mực, tm Ph Quốc cn c một số hải sản đặc biệt như mai, điệp, hải sm, vi c, tổ yến...

Ngoi ti nguyn thủy sản, Ph Quốc cn c nhiều khong sản đng lưu . Bắc đảo (Bi Di) c mỏ đ mi, nam đảo c st trắng, mỏ mangan, sắt v nhất l huyền ở Rạch Trm, một loại qu thạch dng lm trang sức cho phụ nữ v dng vo cng nghiệp. Trung tm đảo c oxit đồng mu đen, than đ...

Ở tận pha nam đảo cn một nhm đảo thuộc vng An Thới, xếp hng theo hướng bắc nam. Từ trn cao nhn xuống, chng ta c thể mường tượng l một nắp vung bể ra nhiều mảnh v một phần đ sụp xuống su. V biển ở đy su một cch đột ngột. Vng su độ 29 mt cch bờ khng xa. Gần đ, về pha nam c những trũng su, hố su đến 40 mt. Điều nầy rất đặc biệt, ở vịnh Thi Lan chung qui l một mi trường cạn. C tất cả lối mười mấy đảo ở vng nầy. V vấn đề địa danh chưa xc thực, ta dễ hiểu lầm tn đảo được ghi trn bản đồ v tn đảo được người địa phương gọi. Đy l tn một số đảo theo cch gọi của người địa phương: Hn Dầm, Hn Dứa, Hn Rỏi, Hn Thơm, Hn Đụng, hn Mng Tay, Hn Buồm, Hn Ging Ngang, hn My Rt Trong, hn My Rt Ngoi, Hn Rơi, Hn Kim Qui, Hn Xưởng, Hn Tranh, Hn Kh.

Nhm quần đảo trn rất quan trọng về phương diện chiến lược, l những pho đi thin nhin quốc phng của đảo.

Tm lại, Ph Quốc l một vng trời Tổ quốc, một vng biển qu hương đầy hy vọng chứa chan về sự giu đẹp. Một vng c rất nhiều khả năng pht triển, v n đa dạng ti nguyn mặt nổi, mặt chm v tận dưới lng đất su của thềm lục địa l

----------------------------------------------------------

(1) Theo Vịnh Thi Lan của Sơn Hồng Đức, 1973.

(2) Nội dung nghị định ngy 12-12-1892, trch lại của Portrou Ka Lian, trang 29.

 

(vanchuongviet.org)